Osmanlı hakimiyeti altında Afşarları şu Türkmen grupları arasında görüyoruz.

1- Halep Türkmenleri : Ak-Koyunlu ve Safevilerin, Osmanlı ve Memluklerin aksine Türk göçebe unsurlarına dayanması ve onlara değer vermesi sebebiyle Kuzey Suriye, Güney ve Güneydoğu Anadolu?daki Türk topluluklarının İran?a göçlerine ve bölgedeki Türk nüfusunun azalmasına sebep olmuştur. İran?a gidenler arasında Afşarlardan da önemli gruplar vardı. Bu yüzden Osmanlı egemenliği zamanında bölgedeki Avşarların nüfusu diğer boylardan daha azdır. Kanuni devrinde Halep Türkmenleri arasında Afşarlar, Köpekli, Gündüzlü ve Beylikli Avşarı olmak üzere üç koldan oluşmaktadır.

Halep Sancağı ilk tahrirlerine göre Köpekli Avşarının başında 1520 yılında Turak Bey bulunuyordu. 1526 ve 1536 tahrirlerinde ise ailenin reisi Turak Beyin oğlu Emenlik Bey idi. Ancak 1550 yılından itibaren bu aileden artık söz edilmiyor. Halep Sancağı tahrir defterlerine göre Köpekli Avşarı, 1520?de 9, 1526?da 15, 1536?da 19, 1550?de ise 6 cemaatten oluşuyordu. Köpekli Avşarı obaları şunlardı.[1]

1- Alabaş 2- Alplı Avşarı (diğer adı Kadı-Oğlu) 3- Alplı 4- Aydoğmuş Beğli 5- Balabanlı 6- Bederli 7- Çoban-Beğli 8- Delüler 9- Doymuş Oğlu 10- Duyuranlı 11- Gökçeli 12- Haraçlı 13- Keçilü 14- Kuyumculu 15- Kürt İsmail 16- Orduy-ı Emenlik Bey b. Turak 17- Papucu Yeni Yer 18- Sekiz 19- Sulu (Sülü) Beğli.

Bu sayılan obalar arasında en önemlileri Ay-Doğmuş Beğli, Sekiz, Alplı ve Deliler obasıdır. Aydoğmuşlu?nun adı Köpek-Oğullarından Ay-Doğmuş Bey?den gelmektedir. Sekiz, 16. Yy?da Urfa?nın Suruç ilçesinde yerleşti.  Bu yüzden bu obaya Suruç Avşarı da denir. Alplı, çoğunlukla İran?a göç etti. Deliler ise Halep?te günümüze kadar varlığını korudu.[2] Ayrıca günümüzde Kayseri başta olmak üzere bir çok ilimizde Deliler Avşarının kurduğu köyler bulunmaktadır.

Gündüzlü Avşarı, Haleb?in Osmanlı egemenliğine girmesinden sonra yapılan ilk tahrire göre 1520 yılında Gündüz Oğlu İbrahim Bey yönetiminde bulunuyordu. 1526?da Derbsak nahiyesinde oturan Gündüzlü?nün iki bey ailesi vardı. Biri yukarıda adı geçen İbrahim Bey, diğeri Hasan Bey oğlu Mustafa Bey idi. 1536 ve 1550 tahrirlerinde ise bu ailenin başında Gündüz-Oğlu Murat Bey vardı. Gündüzlü Avşarının, 1526?da 8, 1536?da 7, 1550?de ise 6 obası vardı. Gündüzlü Avşarı obaları şunlardı.[3]

1- Avşar 2- Pekmezli 3- Boynu Kısalı 4- Çorapoğlu 5- Döneklili 6- Gündüzlü 7- Hemenli 8- Ulamışlı 9- Yıvacıklar.

Halep Avşarları arasındaki son grup olan Beylikli Avşarı ise 1520 tarihli Türkmen defterinde ?Yörükan-ı Beğlik Avşarı? diye geçmektedir. Bu taife, 1536 ve 1550 yılı tahrirlerinde ise ?Taife-i Beğliklü? olarak anılıyor. 1550 ve 1570 yıllarında Bayat boyuna tabi olan Beylikli Avşarının bey ailesi yoktu. 1520?de 6, 1526?da 5, 1536 ve 1550?de 6 cemaatten oluşan Beylikli Avşarının obaları aşağıda verilmiştir. Bu obalardan kethüda adını taşıyanlar sadece 1550 tahririnde yer almışlardır.[4]

1- Avşar Kethüda 2- Beylikli 3- Çunkerli 4- Habilli 5- İslamlı 6- Karabaş Kethüda 7- Maksut Kethüda 8- Nazar Kethüda 9- Oruçlu 10- Tohtemür Kethüda 11- Üçlü.

Burada bir de müstakil Avşar oymağı bulunuyordu. 1550?de 145 nefer olan bu oymak vergiden muaftı. Tahrirlerde bunlardan şöyle bahsediliyor. ?mezkurların bazı Çerakise zamanında dirlik tasarruf idüp ve bazı dirlik tasarruf idenlerden evladı ve akrabası olup feth-i hakaniden beru bu vilayette vaki olan ılgarlarda atlanup bile bulunup hizmetleri mukabelesinde ziraat ittikleri yerde sahib-i arzına hukuk-u arzıyla resm-i çiftin eda eyledikten sonra avarız-ı divaniyeden ve tekalif-i örfiyeden muaf ve mütesellim olıgelmeğin ala haletihi ibka olundu?. Ayrıca bu bölgede Sakalsızlı adında bir cemaat vardı ki bunlar, Köpekli soyundan gelen Sakalsız-Oğullarının bakiyesidir. Bu cemaat, 1526?da Şeyzer nahiyesinde iki şube halindeydi. Bölgedeki Ekrad taifesi arasında İzzeddinli?ye tabi üç cemaatten biri Çobi adını taşıyor.[5] Bu Çobi cemaati, Boz-Ulus arasında gördüğümüz Çobu (Çöpü) cemaatinden gelmektedir. Bilindiği gibi Çobu cemaati, Çöplü Avşarının akrabasıdır.

Halep Avşarlarının Kilis kazası ve köylerinde de yoğun olarak yerleştiklerini yapılan çalışmalardan anlıyoruz.[6] Diğer taraftan Halep Türkmenlerine bağlı bazı cemaatler, kuzeye doğru çekilerek burada Boz-Ulus ile yakın diyaloğa girmişlerdi. Bunlar arasında bulunan Avşarlar, II. Selim devrinde çeşitli kollara ayrılmıştı. Bunlardan Mehmet Kethüda?ya tabi oba, 804 vergi nüfuslu kalabalık bir teşekküldü. Kazıklı Avşarı 130, Kara Mahmut Kethüda?ya bağlı oba 131, Hacı Kethüda?nın emrindeki oba 57 ve Duymuş Kethüda?ya bağlı olan ise 41 vergi nüfusluydu. Ayrıca, biri 367, diğeri 109 vergi nüfuslu Köpekli Avşarına ait iki oba bulunmaktaydı. [7]

Müstakil Avşar oymağına gelince, bu oymak 16. Yy?ın 2. Yarısında 158 vergi evden ibaretti. Yukarıda bahsedildiği gibi Memlukler zamanında dirlik tasarruf eden bu oymak, Osmanlılar zamanında da bu dirliğini korumuştur. Nüfusu artan Avşar oymağının başındaki bey aileleri diğer bütün boylarda olduğu gibi ortadan kalkmış ve yerlerini obaları idare eden kethüdalar almıştır. İşte bunların başında 1579-80 yılında Recep, Bahri ve Küçük Minnet adlı kethüdalar bulunmaktaydı. Bunlardan Recep ve oğulları öyle kudretli idi ki 17. Yy?da Afşarlar, çoğu zaman Osmanlı belgelerinde Recepli Avşarları diye tanınmışlardır. Bunlar, Zamantı bölgesinde yaylaya çıkıyorlardı.[8] Afşarlar, Receplilerin liderliğinde 1687 yılında Avusturya?ya yapılan sefere çağrıldıkları gibi 1690 yılında yapılan sefere de 200 atlı ile katıldılar. [9]

Avşar oymağının obaları şunlardı : 1- Recepli Avşarı (Alt kolları Akça Ali, Beğ-Denizli, Dodurlu/Doduryan, Sarı-Hacılı, Saru-Hanlı, Sarı-Sindli/Sarı-Seydili, Taş-Oğlu/Taşlı-Uşağı, Kara-Budak, Hobalı/Obalı, Mahmud-Oğlu/Sofular), 2- Bahrili 3- Kara Gündüzlü (Alt kolu Ağanlı?dır).

2- Boz-Ulus Türkmenleri : Boz-Ulus, iki kümeden oluşan bir topluluktu. Bunlar, asıl Boz-Ulus olarak bilinen ve Ak-Koyunlu kalıntısı olan Diyarbakır Türkmenleri ile Dulkadırlı Türkmenleridir. Ayrıca Halep Türkmenlerinden olan bazı cemaatler de bu topluluğun asıl Boz-Ulus grubu içerisinde yer almıştır. Halep Türkmeni cemaatlerinin henüz erken devirlerde Ak-Koyunlu devletinin emrine girerek bölgede yaşayan ve siyasi faaliyetlere katılan gruplar oldukları görülüyor.[10]

1588?de Boz-Ulus ileri gelenlerine ve bunlardan Avşarların başında bulunan Cihan Şah Kethüda?ya gönderilen bir hükümde, şakilik yapan eski Deyr ve Rahbe beyi Abdurrahman?a kanılmaması ve onun yakalanması için gayret gösterilmesi istenmektedir.[11] Bu ifadeden Avşarların Boz-Ulus içinde ve bölgede etkin bir konumda oldukları anlaşılıyor.

Avşarların asıl Boz-Ulus içindeki varlığı zayıftı. Nüfusun büyük çoğunluğu Dulkadırlı grubundaydı. Üstelik Avşarlar, ana boy adını taşıyanların yanında çeşitli obalar tarafından da temsil edilmiştir. Boz-Ulus?taki Avşar obaları şunlardı[12] :

1- Avşar 2- Alplı 3- Burhanlı 4- Çeçeliler 5- Çobu 6- Toyran 7- Gündüzlü 8- Karamanlı 9- Kut-Beğili 10- Köçekli 11- Musacalı 12- Tecirli 13- Bab-ı Altun.

Avşarların her iki kümesindeki gruplarından bazıları Boz-Ulus?un 17. yy başlarında Orta Anadolu?ya göç eden teşekkülleri arasında bulunmuş ve çoğunlukla Karaman?da yurt tutmuşlardır.[13] Yerlerinde kalanlar ise genellikle Halep Türkmenlerine mensup olanlardı. Bunlara Boz-Ulus Mandesi adı verilir. Bunlar 1691 yılında Yeni-İl?deki Avşarlarla beraber Rakka?ya iskan edildilerse de bir kısmı Batı Anadolu?ya kaçtılar. 1716?da Balıkesir?in Mihalıç kazasında görülen Köpekli Avşarları bunlardandır. Geriye kalanların önemli bir kısmı ise Şah Abbas devrinde İran?a gitmiştir.[14]

3- Dulkadırlı Eli : Dulkadır sahasında bulunan Avşarlar, aslında Kuzey Suriye Avşarlarının bir koludur. Dulkadırlı Avşarları, Maraş civarına çıkıp Bayat ve Beydili boyları ile birlikte Dulkadır Beyliği?ni kurmuşlardır.[15] Bunlar, Maraş, Kozan, Kadirli, Yeni-İl ve kısmen Kırşehir ve Boz-Ok?ta yayılmışlardı. Bunların en önemlisi Maraş bölgesindeki İmanlı Avşarı idi. İmanlılar, 16. Yy?ın birinci yarısında 27 obadan oluşuyordu ve genellikle obaları idare eden kethüdaların adıyla anılıyorlardı.

Maraş tahrirlerinde Avşar oldukları kaydedilmiş olan obalar şunlardı : Afşar-ı Bedin, Alemli, Alişirli, Anızmanlı, Avşar Çakal, Avşar Yörüğü, Avşar, Aydoğmuşlu, Bahrili, Bahşayışlı, Balaban, Beylikli Avşarı, Bostancı, Bucak, Burhanlı, Çiğdemli, Çöplü, Deliler, Derzilü, Eğri Hacılı, Elsüz Oğlanları, Faydalı, Gündüzlü, Hoca Fakihli, İbrahim Fakihli (Kayseri Pınarbaşının Büyük Kuyuluca mezrasında. Maraş Tahrir Defteri II, s.695), İman Oğlu, İmanlı, İsalı, İvaz Hacılı, Kara Halilli, Kara Musalı, Karamanlı, Kemallı, Kızıl Sultan Oğlu, Kozanlı, Köpekli, Köseli, Kuş Kıran, Kutlubeyli, Kürtül, Kütüklü, Nacaklı, Obalı, Okçu Karacalı, Pekmezli, Sadaka Demircili, Salmanlı, Sarı Fakihli, Sarı Hacılı, Saruhanlı, Sofuoğlu, Söylemezli, Süleymanlı, Şuayıblı, Terkeşli, Tur Ali Hacılı, Usanlı, Yahşihanlı, Zekeriyalı.

 Burada şu hususu da belirtelim. Maraş tahrirlerinde adı geçen cemaatlerin çoğunluğu Karamanlı, Salmanlı, Kemallı, İmanlı ve az da olsa diğer Avşar oymaklarına mensup obalardan oluşmaktadır ki bu bize eski Dulkadır sahasının büyük bir bölümünün Avşar kökenli olduğunu gösteriyor. Üstelik günümüzde Maraş civarında yapılmış olan kültür araştırmalarında bölgede söylenen ağıtların ?Avşar Ağıtları? olarak adlandırılması bu hususu teyid etmektedir.[16]

İmanlı?nın Bedil Afşarı ve bir çok obaları Suriye çölünde kışlayıp, Maraş civarında yaylamaktaydılar. Diğer bir kısmı ise Çukurova?da Kınık ve Özer bölgesi ile Lazkiye civarında bulunuyordu. İmanlı?dan bir kısım obaların da Diyarbakır?da bulunduğu görülüyor. İmanlı?dan bazı obalar 16. Yy?ın ikinci yarısında bulundukları yerlerde yerleşik hayata geçmiştir. 1563-64 tarihli bir defterde onlardan bir bölüğün Antep şehri dolaylarında bazı köylerde iskan olduklarını öğreniyoruz. İmanlı?dan önemli bir bölüm ise İran?a gitmiştir. Kadirli?deki Afşarlar ise iki küçük obadan oluşuyordu. Biri 41 vergi evlik Afşar obası Andırın?da kışlıyor ve çiftçilik yapıyor, 41 evlik diğer Afşar obası ise Geçlik adlı bir gruba bağlı bulunuyordu. Boz-Ok bölgesine gelince, tahrirleri yandığı için buradaki Avşarların 16. Yy?daki durumları tam olarak bilinmiyor. Sadece birkaç oba görülüyor.[17]

4- Yeni-İl Türkmenleri : Halep ve Dulkadırlı Avşarlarının birleşmesi sonucu oluşmuştur. Yeni-İl?deki Boynukısalı Gündüzlü?nün, Deliler ve Sekiz, Köpekli Avşarının; Bedil, Taif ve Kızıl Süleymanlı İmanlı Avşarının obalarıdır. Bunlardan kalabalık olan Bedil Avşarı, Yeni-İl?in dağılması üzerine göç edip Ankara?nın Bala kazasında yurt tutmuştur. Yeni-İl?e bağlı Afşar oymakları, 1691 yılında Boz-Ulus Mandesi Avşarlarıyla birlikte Rakka?ya iskana gönderildiler. Boz-Ulus?a bağlı olanlar batıya kaçmalarına rağmen Yeni-İl?e bağlı Afşar ve Torunları oymağı Rakka bölgesindeki Tel Şammar ve Tel Zivan çevresinde yerleşti. Bu bölge (Sacur suyunun Fırat?a döküldüğü yere kadar uzanan ova) hala Afşar Bucağı adını taşır.[18]

5- Sis : Bunlar da aslında Kuzey Suriye Avşarlarının bir koludur. Memluklerin Sis bölgesini fethi sonrası (1375) buraya gelip yerleşmişlerdir. Bunlar, Osmanlı-Memluk ve Ramazanlı-Memluk çekişmelerinde Memluk tarafında yer almışlar ve Memluklerin, Çukurova?da uzun zaman tutunmalarına sebep olmuşlardır. 1519 yılında 28 obaya ayrılmış olan Sis Avşarları, muhtelif ekinliklerde çiftçilik yapıyorlardı.[19] Sis Avşarlarının önemli bir bölümü zamanla yurtlarını terk ederek Anadolu?nun çeşitli yerlerine dağılmışlardır.

Sis Avşarlarının obaları şunlardı : 1- Alembeyli, 2- Aydoğmuşlu (alt kolları Alp Ağıl Oğlu, Bahşayışlı, Canbaz, Çandık ve Kara Mehmetli?dir), 3- Aydoğmuşlu Oğlanları, 4- Bay Temürlü, 5- Bostancı, 6- Doyranlı (alt kolu Harikli?dir), 7- Elsüz Oğlanları, 8- Garib Şahlı, 9- İsalı, 10- Paşalı, 11- Saitli, 12- Süphanlı, 13- Tur Ali Hacılı, 14- Uzun İsa Oğlu, 15- Yahşi Hanlı, 16- Yemlihalı, 17- Zekeriyalı.[20]

6- Danişmendlü Türkmenleri : Danişmentli Beyliğinin bakiyeleri olduğu düşünülen Danişmentli aşireti Asıl Boz-Ulus (Ak-Koyunlu bakiyesi) cemaatlerindendi. Bu cemaat, Aydın, Karaman ve Ankara civarında yayılmıştı.

17. Yy başlarında Osmanlılar, Danişmentli topluluğuna Halep ve Dulkadır Türkmenlerinden bazı grupları da katarak Danişmentli-Eli?ni oluşturmuşlardı. Bu topluluğun içinde asıl Danişmentli grubundan bazı Afşar obalarına (Civanşir, Gölegir vs..) rastlanıldığı gibi, sonradan bazı Afşar obaları da (Köseli, Avşar vs..) bu topluluğa dahil edilmişti. Kırşehir, Ankara, Kütahya ve Aydın bölgesinde göçebe olarak hayatını sürdüren Danişmentli Türkmenlerinin bir bölümü Kütahya ? Afyon civarına iskan edildiler. Bunlar arasında Civanşir, Salmanlı, Gölegir, Karalar, Köseli ve Avşar oymakları bulunuyordu.

Danişmentli Beyliğinin ataları, Bizanslı müverrih Khonyatis tarafından Aran bölgesindeki Arsaklılardan gösterilmiştir. Aran bölgesi halkı olan Civanşirler ile yine Aran bölgesindeki Gökçegöl civarında yaşayan Gölegirlerin Anadolu?ya göç eden kısımlarının Danişmentli topluluğu içine dahil edilmesi bir rastlantı değil, onların kökenlerinin Osmanlılarca bilinmesiyle ilgilidir.[21] Danişmentlilerin tabi olduğu Boz-Ulus?un Akkoyunlu bakiyesi olduğunu biliyoruz. Akkoyunluların atası Bayındır Han ve aşiretinin Aran ve Gökçegöl civarında yaşadığı ve bir ara Hıristiyanlığı benimsediklerini İbn-i Bibi bize haber vermektedir ki tarihi bilgilerimize uygundur.[22]

7- Uşak : Bu bölgede 16. Yy?da oldukça önemli bir Yörük topluluğu vardı. II. Selim devrinde bu topluluk arasında büyük bir Afşar oymağı bulunuyordu. Bu oymak, Hoca Fakihli, Öksüzler, Musacalu, Afşar ve Afşar olmak üzere 5 obaya ayrılıyordu.[23]

Uşak?taki Avşar obalarının genellikle Güneydoğu bölgesinde faaliyet gösteren (Maraş, Antep, Kilis, Rakka) Avşarlardan olduklarını görüyoruz.

8- Aydın : Aydın?ın Bozdoğan kazasında Çullular oymağı arasında 28 vergi nüfuslu Afşar obası bulunduğu gibi, Birgi?de de yine 28 vergi nüfuslu Avşarlu ve Balabanlu adlı bir oymak vardı. Bunlardan başka Ankara?nın güneybatısında yaşayan Haymana topluluğuna mensup Sanlu (Sivrihisar?da bulunuyordu) oymağının obaları arasında 35 vergi nüfuslu Afşar adlı bir oba gözükmektedir.[24]

--------------------------------------------------------------------------------
[1] Enver Çakar, XVI. Yüzyılda Haleb Sancağı, Fırat Ün., Elazığ 2003, s.186-88
[2] Sümer, Oğuzlar, s.210
[3] Enver Çakar, XVI. Yüzyılda Haleb Sancağı, s.189-90
[4] Enver Çakar, XVI. Yüzyılda Haleb Sancağı, s.191-92. Yazar, Beylikli Avşarının Kut-Beği Oğullarından gelmiş olabileceğini söylüyor. Nitekim Kayseri?nin Sarıoğlan ilçesine yerleşen Bucak Avşarları da kökenlerinin Kut-Beği Oğullarından gelmiş olabileceğini söylüyor. Burada müstakil cemaatlerden olan Keçe Beğli cemaatinin üç kolundan biri Avşar Kethüda uhdesinde olup 1526?da 12 hane idi.
[5] Enver Çakar, XVI. Yüzyılda Haleb Sancağı, s.200, 209, 211
[6] İbrahim Hakkı Konyalı, Kilis Tarihi, s.128, 130-31. Bu defter, İstanbul?da Başbakanlık arşivinde 279 numarada kayıtlı 184 sayfalık bir defterdir.
[7] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.211. Sümer, ?Avşarlar?, TDAD, Sayı 62, s.125
[8] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.210
[9] A. Refik Altınay, Anadolu?da Türk Aşiretleri, İstanbul 1989, s.82.
[10] Faruk Sümer, ?Boz-Ulus Hakkında?, DTCFD, Cilt VII, S.1, Mart 1949, s.30, 35. Tufan Gündüz, Anadolu?da Türkmen Aşiretleri-Boz-Ulus Türkmenleri, Bilge, Ankara 1997, s.46
[11] Sümer, ?Avşarlar?, TDAD, Sayı 62, s.125
[12] Bakınız. Sümer, ?Boz-Ulus Hakkında?, Gündüz, Anadolu?da Türkmen Aşiretleri, muhtelif sayfalar.
[13] Ahmet Refik Altınay, Anadolu?da Türk Aşiretleri, s.219
[14] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.212
[15] Refet Yınanç, Dulkadır Beyliği, s.8
[16] Yurt Ansiklopedisi, 3. cilt (Maraş ili bölümü), s.
[17] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.212
[18] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.212-13
[19] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.212
[20] Yusuf Halaçoğlu, ?Tahrir Defterlerine Göre 16. Yy?ın İlk Yarısında Sis Sancağı?, İÜEFTD, Sayı Mart 32, İstanbul 1979, s.837-70
[21] Fahrettin Kırzıoğlu, ?Kürtlerin Kökü Oğuzların Bogduz ile Becen Boylarındandır?, TK, Ankara 1963, s.35
[22] İbn-i Bibi, Kitab-ı Diyarbekriyye, s.27, 30
[23] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.213
[24] Faruk Sümer, Oğuzlar, s.213

Kaynak : Avşar Türkmenleri Kitabı